جمعه ۲ تیر ۱۳۹۶

تعفیر الجبین، تعفیر در لغت خاک مال کردن و به خاک زدن چیزی را گویند، زیرا که عَفَر به معنی خاک است، و مقصود از تعفیر الجبین این است که نمازگزار هنگام سجده صورت بر خاک بگذارد (مجمع البحرین، ۴۰۸/۳) و این از ویژگی‌ها و نشانه‌های شیعیان است، چنانکه در حدیث مشهوری از حضرت امام حسن عسکری (علیه‌السلام) آمده که فرمود: «نشانه‌های مؤمن پنج چیز است: پنجاه و یک رکعت نماز [از واجب و مستحب در شبانه روز] به جای آوردن، و زیارت اربعین، و انگشتر به دست راست کردن، و تعفیر جبین نمودن، و بسم الله الرحمن الرحیم را آشکارا گفتن»، (تهذیب الاحکام، ۵۲/۶). فقها در بیان اینکه مقصود از جبین چیست؟ نظرهایی دارند که گزیده‌ی آنها به شرح ذیل است: بعضی از فقها – همچون مرحوم شیخ یوسف بحرانی (م ۱۱۸۶ ق) – برآنند که مقصود از جبین در این حدیث، جبهه یعنی پیشانی است، به دلیل اینکه در احادیث دیگر – از جمله در باب تیمم – جبین به معنی جبهه به کار رفته است، و نیز اینکه جبین به صورت مفرد آمده قرینه‌ی همین است. (الحدائق النصرة، ۳۴۷/۸).

بنابراین یکی از نشانه‌های مؤمن آن است که در حال سجده پیشانی خویش بر زمین گذارد و بر خاک قرار دهد، یعنی نباید پیشانی را بر چیزهای خوردنی و پوشیدنی نهاد، چنانکه سیره‌ی شیعیان است که بر خاک و آنچه از آن می‌روید سجده می‌کنند، و معمول است که از خاک مقدس کربلا برمی‌دارند و به صورت مُهر درست می‌کنند تا کار سجده بر خاک همه جا آسان باشد (ترتب). و عده‌ای از فقها کلمه‌ی «جبین» را که به معنی یک طرف پیشانی است، بر ظاهر خود قرار داده، و گفته‌اند: در سجده‌ی شکر مستحب است دو طرف پیشانی را بر خاک – یا آنچه سجده بر آن جایز است – قرار دهند، و این نهایت خضوع و تذلل در برابر عظمت کبریایی خداوند است. و بعضی دیگر گویند: بهتر آن است که در سجده‌ی شکر، گونه‌های راست و چپ را به تناوب بر زمین گذارد، چنانکه مرحوم علامه بحرالعلوم در منظومه‌ی خود فرموده:

وَالخَدُّ اَولی و بِهِ النَّصِ جَلا *** وَ فی الجَبینِ قَد اَتی مُحتَملا

ولی اهل سنت نه در سجده‌ی نماز ملتزم به تعفیر هستند و نه در سجده‌ی شکر، بلکه جمعی از آنها – همچون نخعی و مالک و ابوحنیفه – سجده‌ی شکر را مکروه دانسته‌اند، آنها هم که جایز دانند تعفیر جبین را قبول ندارند. در حدیثی از امام باقر (علیه‌السلام) آمده که: خداوند به حضرت موسی بن عمران وحی فرمود: آیا می‌دانی چرا من تو را برای کلام خود برگزیدم؟ موسی گفت: نه، ای پروردگار، فرمود: ای موسی، من بندگانم را از ظاهر و باطن جستجو کردم، ندیدم کسی بیش از تو برایم تذلل کند، ای موسی، تو وقتی نماز می‌گذاری گونه‌هایت را بر خاک می‌نهی. از مندربن الجارود روایت شده که گفت: وقتی امیرالمؤمنان علی (علیه‌السلام) به بصره آمد، در محلی که معروف به زاویه است منزل کرد، چهار رکعت نماز به جای آورد، و گونه‌های خویش بر خاک نهاد و تعفیر نمود، و اشکهایش زمین را‌ تر کرد… (مستدرک الوسائل، ۱۳۰/۵). از این دو حدیث و روایات دیگر به خوبی معلوم می‌شود که تعفیر جبین در مقام تذلل و عبودیت خداوند، شیوه‌ی بزرگان دین – که کارهایشان برای ما سرمشق است – بوده است.

منابع:
بجز آنچه در متن آمده است، جواهر الکلام، ۲۴۱/۱۰-۲۴۲؛ بحارالانوار، ۱۹۴/۸۶؛ مدارک الاحکام، ۴۲۴/۳؛ الوافی، ۸۱۸/۸-۸۱۹؛ مستدرک سفینة البحار، ۴۲۰/۴؛ مصباح الفقیه – کتاب الصلاة، ۳۶۴؛ مروج الذهب، ۳۶۱/۲؛ مقتل الحسین، مقدم، ۳۷۹-۳۸۰؛ تحقیق درباره‌ی اربعین سید الشهدا (علیه‌السلام)، ۲۷۸-۲۸۶؛ العروة الوثقی، ۶۸۸/۱٫

منبع مقاله : تهیه و تنظیم: دائرةالمعارف تشیع، جلد ۴، (۱۳۹۱) تهران: مؤسسه‌ی انتشارات حکمت، چاپ اول



دسته بندی مطلب : سایر
برچسب ها :
درباره ما

نماز آرام بخش ترین معجون هستی است که روان آدمیان را مشحون از صلابت و رضا می کند. نماز گواراترین شربت آسمانی است که هیچ مائده ای با آن برابری نمی کند. نماز سبزینه ی نیاز است و آبرو که در آن ذره ای از خلش و خفت وجود ندارد. و در یک کلام نماز تابش آفتاب جمال خدا بر کویر هیات انسانی است.

ذکر امروز

آیه امروز
اوقات شرعی

جشنواره نماز