بايد بتواند از راه خويشتن داري مستمر در مقابل اميال و تحمّل محروميت پايدار از شهوات، و تكرار عبادت‏هاي محدود، روان خود را در اين نبرد بر دشمن تن چيره سازد.

آئين مقدس اسلام اين طرز تفكر را نيز مردود مي شمارد زيرا اسلام عبادت را براي زندگي مي‏خواهد و نبايد زندگي به خاطر عبادت محدود گردد. در عين حال اسلام مي‏كوشد تا در تمام فعاليت‏ها و حركت‏ هاي انسان صالح روح عبادت بيفشاند، ولي نه به معناي باز داشتن از فعاليت‏هاي مختلف نشاط بخش زندگي و محدود كردن عبادت بين ديوارهاي معبد، بلكه به معناي بازگرداندن همه‌ي نشاط‌ هاي حياتي به عبادت مسجد پايگاهي براي انسان صالح است تا رفتار روزانه ‏اش را از آنجا تنظيم و كنترل كند نه اينكه حركت و بسيج او را محدود سازد.

پيغمبر اكرم (صلي الله عليه و آله و سلم) به ابوذر فرمود:

«اگر تواني نخوري و نياشامي مگر براي خدا، اين كار را بكن.»[۱]

بدين ترتيب عبادت براي زندگي مي‏گردد و ميزان پيروزي تربيتي و ديني اش به اندازه‏اي است كه پر و بال محتواي روح عبادت، به ميدان‏ هاي مختلف زندگي كشيده شود.

۳ـ جنبه‌ حسي عبادت

چنانكه مي‏دانيم ادراك حسي، تنها احساس نيست، و تنها انديشه‌ي عقلي مجرد هم نمي‏باشد، بلكه ادراك حسي مخلوطي است از تعقل و احساس تجريد شده، وقتي مي‏خواهيم عبادت، نقش خود را در ما ايفاء كند و با شخصيت ما كه از عقل و حس تركيب شده، به خوبي منسجم گردد شايسته است كه عبادت هم جنبه‌ي حسي و هم جنبه‌ي عقلي تجريدي داشته باشد تا با شخصيت عابد قابل انطباق گردد و عابد بيشتر بتواند در عبادت خود، با تمام وجودش با مطلق مربوط گشته، پيوسته با خدا زندگي كند.

از اينجا است كه نيت و محتواي رواني عبادت هميشه متوجه جنبه‌ي عقلي تجريدي آن است، زيرا در اين قسمت است كه عابد بسوي حق ميگرايد و به مطلق مي‏ پيوندد. و خصوصيات ديگر عبادت ناظر به جنبه‌ي حسي آن است.

براي مثال يكي از واجباتي كه در حين نماز بايد رعايت شود توجه به قبله است يعني رو سوي قبله كردن، همين قبله نيز مقصود حاجيان در عبادت حج است، و بايد دور آن طواف كنند، و بايد بين صفا و مروه مسافت مشخص و معيني، به عمل سعي بپردازند، همچنين بايد به جمره‌ي عقبه سنگ اندازي كنند.

براي عبادت «اعتكاف»[۲] بايد به مسجد بروند. اين‏ها همه نمونه‌ هايي از مظاهر حسي عبادت است. نماز تا به سوي قبله نباشد پذيرفته نيست، طواف تا دور خانه نباشد، طواف نيست و همين طور. و اين‏ها به خاطر ارضاي جنبه‌ي حسي عبادتگر است تا سهم حسي عبادت نيز مراعات شده باشد.

نماز گزاري كه در نمازش نيت مي‏كند، عبادت فكري اش را انجام داده و از همان آغاز كه نمازش را با «الله اكبر» افتتاح كرد خداي خود را از حدود و موازين مادي و تشبيهات ظاهري منزه گردانيده است، ولي او در عين حال خانه كعبه را براي عبادتش شعار قرار مي‏دهد تا بدين وسيله پرستشش را در فكر و حس خود، در منطق و عاطفه‌ي خود و در تجريد عقلي و وجدان حسي خود زنده كرده باشد.

۴ـ جنبه‌اجتماعي پرستش

بنياد پرستش را، ارتباط انسان با خدا تجسم مي‌بخشد. با اينكه مواد اين رابطه از عناصري پايدار و استوار تشكيل شده، با اين حال در آئين اسلام عبادت بايد به روشي برگزار گردد كه در بسياري از اوقات، وسيله‏ اي براي برقراري رابطه‌ي برادري بين انسان‏ها باشد و مقصود ما از جنبه‌ي اجتماعي پرستش، همين است.

برخي از عبادات در عنوانش، تجمع و گردهمايي، و ايجاد روابط اجتماعي بين برگزار كنندگان، منظور شده مانند «جهاد» كه در آن از جنگجويان خدا پرست خواسته شده، براي جنگ با دشمن، صفوف خود را از واحدهاي جنگي سازمان داده شده، تشكيل دهند.

در برخي از عبادات هر چند خود عبادت، گردهمايي نيست، ولي از عبادت كنندگان به صورت‏ هاي مختلف خواسته شده كه آن را با گردهمايي برگزار كنند تا رابطه‌ي انسان با خدا و رابطه‌ي انسان با انسان برادر، در يك عمل انقلابي يك جا صورت گيرد.

در نمازهاي واجب به همين منظور «جماعت» تشريع شده تا عبادت فردي در آن‏ها به عبادت جمعي تغيير شكل دهد، و رشته‌ي مردمي در آن مستحكم گردد، و نماز كه عبادتي رواني است در ميان وحدتي كه نتيجه‌ي عمل دسته جمعي است، برگزار شود.

وظيفه‌ي حج در زمان و مكاني معين بايد انجام شود تا همه‌ي كساني كه آن را برگزار مي‏كنند در يك زمان و يك مكان همديگر را درك كنند و عمل آن‏ها به شكل عمل گروهي پياده شود.

حتي وظيفه‌ي روزه كه طبعش يك عمل فردي است به مراسم عيد فطر مربوط مي‏شود تا اين فريضه‌ي فردي را در يك چهره‌ي اجتماعي جلوه دهد. و بين روزه‌داران به وسيله‌ي نشاط حاصل از پيروزي بر شهوات و تمايلات، روز عيد پيوند اجتماعي برقرار گردد.

وظيفه‌ي زكات نيز به صورتي برگزار مي‏گردد كه رابطه‌ي انسان با خدا را در قالب اجتماعي در آورد. زيرا رابط با ولي امر (مجتهد فقيه) كه زكات را به او مي‏سپارند يا با فقير كه مستقيماً دريافت مي‏دارد يا با مؤسسه‌ي خيريه ‏اي كه به حسابش مي‏ريزند، زكات را قالب اجتماعي جلوه مي‏دهد.

همين طور ملاحظه مي‏كنيم روابط اجتماعي به اشكال مختلف در كنار روابط عبادي بين انسان‏هاي برگزار كننده، كه عمل خود را براي خداوند انجام مي‏دهند. برقرار مي‏شود و اين نيست مگر به خاطر تأكيد بر اين مطلب كه روابط پرستش در زندگي انسان، نقش اجتماعي دارد و تنها هنگامي موفق خواهد بود كه در رهبري روابط اجتماعي، نيروي سازنده‏اي به وجود آورد و به نحو شايسته ‏اي بين صفوف خلق هم آهنگي ايجاد كند.

جنبه‌ي اجتماعي عبادت، وقتي به اوج خود مي‏رسد كه شعائر پرستش در پايگاه‏ هاي اجتماعي، رمز وحدت باشد و صفوف امت اسلام را به وحدت رهبري كند.

«قبله» يا بيت الله الحرام شعار وحدت است كه آئين اسلام از ميان قوانين عبادت و نماز آن را مطرح كرده است. اين شعائر تنها بعد ديني ندارد، بلكه بعد اجتماعي‏اش رمز وحدت و اصالت اين امت

از اين رو وقتي قبله‌ي جديد توجه به مسجد الحرام تشريع شد مسلمانان مواجه با شرارت‏هاي جديدي از ناحيه‌ي سفيهان و نابخردان قوم شدند كه قرآن از آن‏ها پرده برداشته است. اين نابخردان مفهوم اجتماعي قانون را فهميده بودند كه شرارت مي‏كردند، اينان متوجه شدند كه قبله يكي از مظاهر شخصيت اين امت است كه خداوند عنوان امت وسط به آن‏ها داده و شاخص وحدت آنان است.

در اينجا گذشته از آنچه درباره نظام كلي عبادات و خصوصيات كليه‌آن‏ها به طور عموم در زندگي انسان برشمرديم، بايد متذكر شد هر عبادتي امتياز ويژه ‏اي دارد و اثر خاصي در روح عبادت كننده به جاي مي‏گذارد و هر كدام به شيوه‌ خاصي راه تمدن را به سوي انسان مي‏ گشايد.

[۱] . ان استطعت ان لاتأكل إلاّ لله فافعل.

[۲] . اعتكاف، به معني گوشه‌گيري از خلق و به عبادت پرداختن در مسجد است حداقل اين انزوا سه روز است كه روزها را بايد روزه گرفت و جز براي ضرورتي از مسجد خارج نشد. اعتكاف را احكامي است كه در كتب فقه مستعرض‌اند.

شهيد سيد محمد باقر صدر ـ كلياتي پيرامون عبادات اسلامي، ص ۲۷

 



دسته بندی مطلب : عبادت در فرهنگ
برچسب ها :
درباره ما

نماز آرام بخش ترین معجون هستی است که روان آدمیان را مشحون از صلابت و رضا می کند. نماز گواراترین شربت آسمانی است که هیچ مائده ای با آن برابری نمی کند. نماز سبزینه ی نیاز است و آبرو که در آن ذره ای از خلش و خفت وجود ندارد. و در یک کلام نماز تابش آفتاب جمال خدا بر کویر هیات انسانی است.

ذکر امروز

آیه امروز
اوقات شرعی

جشنواره نماز