امتيازهاي كلي عبادات

هرگاه عبادات را بطور كلي بررسي كنيم و آن‏ها را با هم مقايسه نماييم، امتيازهايي براي عبادات بطور عموم بدست مي‏ آوريم كه به پاره‏اي از آن‏ها اشاره مي‏كنيم:

۱ـ خصوصيات غير مادي در عبادات

هرگاه خصوصيات يك يك عبادات را به دقت مورد بررسي و تحليل قرار دهيم در بسياري از موارد مي‏توانيم در پرتو پيشرفت علوم جديد اسرار و حكمت‌ هايي از تشريع و قانونگذاري اسلام را در يابيم. و با كمك علوم جديد پرده از روي پاره‏اي از اسرار آن‏ها برداريم.

اين هماهنگي پر جاذبه‏ اي كه بين دين و علم موجود است و بسياري از خصوصيات و مقررات ديني و احكام و آداب اسلامي، مورد تأييد علوم جديد واقع شده است. تأكيد بسزايي روي پايگاه دين و اصالت الهي بودن آن مي‏ باشد. ولي با وجود اين امر، در بسياري از موارد به نكات غير مادي در عبادات بر مي‏ خوريم و خصوصياتي از آن‏ها بدست مي‏ آيد كه با اسرار و حكمت‏ هاي مادي نمي‏توان توجيه و تفسير كرد براي نمونه:

چرا نماز مغرب سه ركعت و نماز ظهر چهار ركعت است؟

چرا در هر ركعت نماز بايد يك ركوع بجا آورد نه دو ركوع. ولي دو سجده بايد انجام داد نه يك سجده؟

و بسياري چراهاي قابل طرح ديگر…

ما اين جنبه از عبادات را كه قابل تفسير و توجيه مادي نيست، جنبه‌ي غير مادي آن‏ها مي‏ خوانيم. اين جنبه را ما در بسياري از عبادات اسلامي به صورت‏ها و اشكال مختلف ملاحظه مي‏كنيم. از اين رو مي‏توان عنوان غير مادي بودن عبادات را به معنايي كه ياد كرديم، يكي از امتيازهاي عمومي و مشترك همه‌ي عبادات دانست.

اين غير مادي بودن، به روح عبادت مربوط مي‏ شود و در حقيقت جزء عبادت است، زيرا عبادات در استحكام ايمان، و در ارتباط با خدا و ظهور بندگي در عمل نقش دارند.

هر چقدر خصوصيت تسليم و انقياد در عبادت بيشتر باشد، اثرش در ارتباط عابد با خدا نيرومندتر و بيشتر خواهد بود. بنابراين چنين عملي را كه عابد تكرار مي‏كند، اثرش در همه‌ي ابعاد وجودي اش آشكار مي‏گردد، ولي هر گاه تمام جزئيات منافع و مصالح عبادت را شخص بداند، خصوصيت تسليم و انقيادش نسبت به آن عبادت كمتر خواهد شد و انگيزه‌ي مصلحت‏ طلبي و منفعت‌جويي در او غلبه پيدا مي‏كند و ديگر به جاي عبادت خدا مي‏خواهد عمل سود مندي به خاطر جلب منافعش انجام دهد تا سودي عايدش گردد و از آن بهره‏مند گردد.

پس همانطور كه با عمليات نظامي، روح سربازي و اطاعت در جان و دل سرباز، تقويت مي‏شود و بي هيچ چون و چرا اطاعت اوامر فرمانده براي سرباز عادت مي‏گردد، همين طور احساس انسان عبادت كننده با توجه به ارتباط پي گير در عباداتي كه جنبه‌ي غير مادي دارد تقويت مي‏شود و روح تسليم و انقياد در برابر خدا در انسان رشد مي‏كند و نيرو مي‏گيرد.

بنابراين براي پديد آمدن روح تسليم و انقياد در انسان، عبادات بايد جنبه‌ي غير مادي داشته باشد. به همين دليل كوششي كه برخي از مردم در پرستش از جنبه‌ي غير مادي عبادات به عمل مي‏ آورند و تفسيري كه از آن مي‏طلبند تا مصلحت آن را بدانند، در حقيقت خالي كردن عبادات از روح و حقيقت آن است همان گونه كه بخواهيم نتايج عملي تسليم و انقياد را بدانيم و يا ارزش تسليم و انقياد در برابر خدا را، با ارزش مصلحت‏طلبي و نفع شخصي خواهي، مانند هر عمل ديگر، بسنجيم.

مطلب قابل ملاحظه اين است كه در هر عبادتي كه مصلحت اجتماعيش با مصالح شخصي انسان عابد، در تعارض باشد، تقريباً اثري از جنبه‌ي غير مادي در آن ديده نمي‏ شود.

مانند جهاد كه مصلحت اجتماعيش با حرصي كه انسان مجاهد براي حفظ حياتش دارد و مي‏خواهد خونش محفوظ بماند، معارض است.

و مانند زكات كه داراي مصلحت اجتماعي مهمي است كه با حرص مال دوستي زكات دهنده متعارض مي‏باشد. زيرا عمل جهاد براي مجاهد كاملاً قابل فهم است و جنبه‌ي غير مادي ندارد چنانكه عمل زكات را، زكات دهنده، عملي با مفهوم مي‏داند. در عمل جهاد و زكات به هيچ وجه خصوصيت تسليم و انقياد آن‏ها با قابل فهم بودنشان منافات ندارد، زيرا تحمل مشكل فداكاري با جان و مال به اندازه‌ي زيادي خود نوعي تسليم و انقياد است مخصوصاً كه عبادت‌هايي مانند جهاد و زكات تنها متكفل تربيت فرد نيست، بلكه اين عبادت‏ها ضامن تحقق مصالح اجتماعي نيز مي‏ باشند. بنابراين جنبه‌ي غير مادي بودن عبادت بيشتر متوجه عباداتي است كه ارزش تربيت فردي بيشتري دارد مانند نماز و روزه.

و بدين ترتيب نتيجه مي‌گيريم كه جنبه‌ي عيني و غير مادي داشتن عبادات، ارتباط محكمي با نقش تربيتي آن‏ها دارد. عباداتي كه جنبه‌ي مادي ندارند در ايجاد وابستگي فرد به خدا و نفوذ پيوند او با مطلق نقش بسيار مؤثري دارد.

۲ـ گسترش در پرستش

با بررسي عبادات مختلف در اسلام به اين حقيقت مي‏رسيم كه گسترش عبادات در جوانب مختلف زندگي يكي ديگر از ويژگي‏ هاي آن است. عبادات، مخصوص به شكل معيني از شعائر اسلامي نيست و منحصر به اعمالي كه فقط نشان دهنده تعظيم و خضوع در برابر خدا باشد مانند ركوع و سجود و دعا نمي‏ باشد، بلكه به همه‌ي جوانب فعاليت‏ هاي انساني كشيده مي‏شود. بنابراين جهاد يك عبادت است، و در عين حال يك فعاليت اجتماعي. زكات نيز عبادت است و يك عمل اجتماعي و مالي. خمس يك عبادت است و يك فعاليت اجتماعي، مالي، و روزه يك عبادت است و يك سيستم غذايي. و وضو و غسل عبادتند و تنظيف و طهارت بدن.

اين گستردگي پرستش در شؤون زندگي، معرف جنبه‌ي وسعت تربيت اسلامي است كه مي‏كوشد تا انسان را در همه‌ي كارها و فعاليت‏هايش به خدا مربوط مي‏ سازد، و هر گونه كوشش مناسبي را در هر زمينه و نوعي از آن به خدا باز گرداند و به خاطر ايجاد بنياد پايداري براي اين گونه برخورد با امور، عبادات پايدار تشريح گرديده تا به زمينه‏هاي مختلف و فعاليت‏هاي انساني، تقسيم گردد تا روح عبادت به همه‌ي فعاليت‏هاي شايسته انسان آمادگي و شادابي بخشد. و به محل انجام كارش چه در مزرعه باشد يا كارگاه و يا بازار و حجره تجارت باشد يا مغازه و دفتر تا وقتي عملش صالح و براي خدا است روح مسجد دهد. كه مسجد نه فقط محل سجده است بلكه هر جايي است كه در آن عبادت و اطاعت شود.

در اينجا دين مقدس اسلام با روش و بينش دو آئين ديگر فرق اساسي دارد. اين دو آئين يكي نتيجه‏اش گرايش به جدا ساختن عبادت از زندگي است، و ديگري گرايش به انحصار زندگي در چار چوب تنگ عبادات همان گونه كه راهبان و متصوفان انجام مي‏دهند.

اما گرايش اول يعني جدا ساختن عبادت از زندگي و در نتيجه محدود كردن عبادت به مكان‌هاي معيني عبادتش را فقط در آن مكان‌ها انجام دهد، و خدا را در حصار دير و كليسا و كنشت عبادت كند و چون از آنجاها بيرون شد و به ديگر زمينه‏ هاي زندگي پرداخت از عبادات دست برداشته به امور دنيا بپردازد تا وقتي كه دوباره با ماسك شريف عبادت باز گردد، اين دو گانگي بين عبادت و فعاليت‏هاي مختلف زندگي، عبادت و نقش تربيتي و سازندگي آن را در بالا بردن انگيزه‏ هاي زندگي متوقف مي‏سازد و از اصالت بخشيدن به آن كه به شخص اجازه مي‏داد در ميدان زندگي از خود و مصالح محدود و تنگش بيرون آمده در فكر مصالح جامعه باشد، جلوگيري مي‏كند و او را از حركت متعالي در زندگي عملش‏اش باز مي‏دارد.

خداوند مهربان از كسي نخواسته است عبادتش را فقط به خاطر تشريفاتي كه او از آن‏ها و از همه‌ي بندگانش بي نياز است انجام دهد. تا به چنين عبادتي بي محتوا اكتفا شود.

او هيچگاه خود را هدف و مقصود سير تكامل انسان قرار نداده تا بگويد انسان‏ها، تنها در فرصت عبادت او كه خضوع و كرنش كرده سر را به عنوان تواضع فرو افكنند، كمال مي‌يابند، بلكه مقصود از اين عبادت ساختن انسان صالح و كاملي است كه بتواند از خود گذشتگي كند و با گذشت از خود، نقش بزرگتري در راه تكاملش ايفاء نمايد و اين مقصود حاصل نمي‏شود مگر زماني كه روح عبادت تدريجاً به همه‌ي شؤون ‏زندگي كشيده شود و همه‌ي زندگي انسان از فروغ عبادتش واحدي را تشكيل دهد. زيرا گسترش روح عبادت، گسترش حسن نيت و احساس مسئوليت دروني در همه‌ي كارها است، گسترش قدرت بر گذشت از منافع شخصي، و هم آهنگي با قالب جهان وسيعي است كه پوشش آن همه‌ي جهان هستي را از ازل تا ابد گرفته است.

از اينجاست كه آئين پاك اسلام، عبادات را در تمام شؤون زندگي پخش مي‏كند و در هر حركت شايسته ‏اي ترغيب به فعاليت عبادي مي‏نمايد. و به انسان مي‏ فهماند فرق بين مسجدي كه خانه خدا است، و بين قرارگاهي كه خانه انسان است در شكل معماري و آثار و علائم آن نيست.

مسجد براي اين خانه‌ي خدا شده كه ميداني است براي تمرين انجام اعمالي كه بتوان در انجام آن‏ها از منافع شخصي گذشت و به قصد خدا و مردم انجام داد. چنين مكاني هر جا كه باشد روح مسجد را در بر دارد.

اما در مورد گرايش دوم كه زندگي را در چار چوب تنگ عبادت محدود مي‏سازد اين بينش مي‏خواهد انسان را در مسجد حبس كند نه اينكه مفهوم مسجد را گسترش داده شامل هر ميدان عمل شايسته ‏اي گرداند.

اين بينش معتقد است بين روح و بدن انسان يك نوع تناقض دروني وجود دارد. هيچ گاه ممكن نيست يكي از اين دو طرف به تكامل خود برسد مگر وقتي كه طرف ديگر كوبيده شود. بنابراين براي اينكه انسان به رشد و تربيت لازم خود دست يابد، بايد بدن از طيبات و تنعّم زندگي محروم گردد، و در ميدان زندگي بايد خود را از آن‏ها به كلي بر حذر دارد تا در نبردي دائم در مقابل اميال جسمي و تمايلات و علائق ماديش در زمينه ‏هاي مختلف زندگي پيروز گردد.

شهيد سيد محمد باقر صدر ـ كلياتي پيرامون عبادات اسلامي، ص ۲۷



دسته بندی مطلب : عبادت در فرهنگ
برچسب ها :
درباره ما

نماز آرام بخش ترین معجون هستی است که روان آدمیان را مشحون از صلابت و رضا می کند. نماز گواراترین شربت آسمانی است که هیچ مائده ای با آن برابری نمی کند. نماز سبزینه ی نیاز است و آبرو که در آن ذره ای از خلش و خفت وجود ندارد. و در یک کلام نماز تابش آفتاب جمال خدا بر کویر هیات انسانی است.

ذکر امروز

آیه امروز
اوقات شرعی

جشنواره نماز